Υπήρχε μια εποχή που, όσο πλησίαζε το βράδυ της 7ης Νοεμβρίου, οι νοικοκυρές είχαν μία ακόμη δουλειά πριν πέσει η νύχτα, να μαζέψουν τα απλωμένα ρούχα από τις αυλές και τα μπαλκόνια και να βάλουν μέσα τα παπούτσια που είχαν μείνει έξω από την πόρτα.
Δεν ήταν απλώς θέμα νοικοκυροσύνης. Ήταν ένα παλιό έθιμο, βαθιά δεμένο με τη λαϊκή θρησκευτική παράδοση για τη γιορτή των Ταξιαρχών.
Οι παλαιότεροι πίστευαν πως τη νύχτα πριν από τη γιορτή ο Αρχάγγελος Μιχαήλ περνούσε από τα σπίτια. Και όποια ρούχα ή παπούτσια έβρισκε έξω, μπορούσε, σύμφωνα με τη δοξασία, να τα συνδέσει με τους ανθρώπους στους οποίους ανήκαν και να πάρει μαζί του τις ψυχές τους.
Έτσι, η μπουγάδα έμπαινε μέσα, τα παπούτσια απομακρύνονταν από τις αυλές και τα μπαλκόνια άδειαζαν. Για καλό και για κακό, κανείς δεν ήθελε να αφήσει τίποτα εκτεθειμένο εκείνη τη νύχτα.
Γιατί ο Αρχάγγελος Μιχαήλ συνδέθηκε με τον θάνατο;
Η συγκεκριμένη δοξασία δεν δημιουργήθηκε τυχαία. Στη λαϊκή θρησκευτική παράδοση ο Αρχάγγελος Μιχαήλ έχει συνδεθεί με τον θάνατο και το πέρασμα της ανθρώπινης ψυχής από την επίγεια ζωή στην άλλη πλευρά.
Θεωρείται ο «ψυχοπομπός» άγγελος, εκείνος που συνοδεύει τις ψυχές μετά τον θάνατο. Αυτή η αντίληψη αποτυπώθηκε σε πολλές λαϊκές αφηγήσεις, τραγούδια, παραδόσεις και τοπικά έθιμα.
Στη Σύμη, μάλιστα, ο Αρχάγγελος Μιχαήλ είναι γνωστός και ως «Κουρκουβανιώτης». Η ονομασία συνδέεται με τη λαϊκή έκφραση ότι χτυπά την πόρτα ζητώντας την ψυχή του ανθρώπου.
Η εικόνα του Αρχαγγέλου ως συνοδού των ψυχών εξηγεί και τον φόβο που κρύβεται πίσω από το έθιμο της μπουγάδας: οι άνθρωποι ήθελαν να προστατεύσουν τα μέλη της οικογένειάς τους και να μην αφήσουν τίποτα που θα μπορούσε, σύμφωνα με τη δοξασία, να τραβήξει την προσοχή του.
Πόντος και Θράκη: Το έθιμο είχε διαφορετικές εκδοχές
Η παράδοση δεν εμφανίζεται παντού με ακριβώς τον ίδιο τρόπο.
Στον Πόντο, σύμφωνα με τις λαογραφικές αναφορές, οι οικογένειες φρόντιζαν το βράδυ της παραμονής των Ταξιαρχών να μη μένουν έξω από το σπίτι τα ρούχα που είχαν απλώσει για να στεγνώσουν. Πίστευαν ότι ο Αρχάγγελος Μιχαήλ μπορούσε να πάρει τις ψυχές των ανθρώπων στους οποίους ανήκαν.
Στη Θράκη, αντίστοιχα, η προσοχή στρεφόταν κυρίως στα παπούτσια. Οι άνθρωποι δεν τα άφηναν έξω από το σπίτι, καθώς υπήρχε η δοξασία ότι ο Αρχάγγελος, βλέποντάς τα, θα μπορούσε να θυμηθεί τον κάτοχό τους και να τον πάρει από τη ζωή.
Με τα χρόνια, οι επιμέρους παραλλαγές διαδόθηκαν και σε άλλες περιοχές, ενώ σε αρκετά σπίτια το έθιμο διατηρήθηκε ως οικογενειακή συνήθεια, ακόμη κι όταν οι νεότεροι δεν γνώριζαν πλέον ολόκληρη την ιστορία πίσω από αυτό.
Από πού ξεκίνησε και πόσο παλιά είναι αυτή η παράδοση;
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση, δεν υπάρχει τεκμηριωμένη ιστορική μαρτυρία που να προσδιορίζει πότε ακριβώς ξεκίνησε το έθιμο με τα απλωμένα ρούχα και τα παπούτσια. Δεν μπορούμε, επομένως, να του αποδώσουμε συγκεκριμένη χρονολογία ή να πούμε με βεβαιότητα σε ποια περιοχή γεννήθηκε.
Εκείνο που γνωρίζουμε είναι ότι η σύνδεση του Αρχαγγέλου Μιχαήλ με τη συνοδεία των ψυχών αποτελεί παλιά και ευρύτατα διαδεδομένη λαϊκή αντίληψη. Το έθιμο φαίνεται να αποτελεί μία από τις πρακτικές εκφράσεις αυτής της πίστης, η οποία μεταδιδόταν από γενιά σε γενιά, κυρίως μέσα από τις οικογενειακές συνήθειες και τις προφορικές αφηγήσεις.
Τι γιορτάζουμε στις 8 Νοεμβρίου;
Η Εκκλησία τιμά στις 8 Νοεμβρίου τη Σύναξη των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ και όλων των Ασωμάτων και Ουράνιων Αγγελικών Ταγμάτων.
Η λέξη «Σύναξη» σημαίνει συγκέντρωση. Η εορτή είναι αφιερωμένη στις ουράνιες αγγελικές δυνάμεις και στην τιμή που αποδίδει η Ορθόδοξη Εκκλησία στους αγγέλους ως λειτουργούς και αγγελιαφόρους του Θεού.
Η καθιέρωση της εορτής ανάγεται στην εκκλησιαστική παράδοση των πρώτων χριστιανικών αιώνων. Η 8η Νοεμβρίου συνδέθηκε συμβολικά με τα εννέα αγγελικά τάγματα και την έννοια της «όγδοης ημέρας», που στην εκκλησιαστική παράδοση παραπέμπει στην αιωνιότητα και στην τελική κρίση.
Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ παρουσιάζεται ως αρχιστράτηγος των ουράνιων δυνάμεων, ενώ ο Αρχάγγελος Γαβριήλ είναι ο αγγελιαφόρος που αναγγέλλει σημαντικά γεγονότα, ανάμεσά τους και τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου.
Η εκκλησιαστική γιορτή, βέβαια, δεν επιβάλλει το μάζεμα των ρούχων ούτε συνδέει την εορτή με κάποια απειλή για όσους αφήσουν τη μπουγάδα έξω. Αυτό ανήκει αποκλειστικά στο πεδίο της λαϊκής παράδοσης και των παλιών δοξασιών.
Και κάπως έτσι, ανάμεσα στην πίστη, στον φόβο, στον θρύλο και στις συνήθειες των παλαιότερων, ένα απλό καθημερινό πράγμα –η μπουγάδα στο σχοινί– απέκτησε τη δική του θέση στη λαϊκή παράδοση της 7ης Νοεμβρίου.
Αν, λοιπόν, απόψε δείτε κάποιον να μαζεύει βιαστικά τα ρούχα από το μπαλκόνι, τώρα ξέρετε γιατί. Μπορεί να μη φοβάται τη βροχή. Μπορεί απλώς να τηρεί το παλιό έθιμο των Ταξιαρχών!
