Μια ελληνική επιστημονική έρευνα φέρνει στο φως μια διαφορετική ανάγνωση του ομηρικού έπους και αποκαλύπτει ότι πίσω από τη λέξη «σχεδία» ίσως κρύβεται ένα πραγματικό μυκηναϊκό πλοίο. Στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας βρίσκεται το νέο Κέντρο Μυκηναϊκής Ναυτικής Τέχνης στο Ξυλόκαστρο.
Υπάρχουν ιστορίες που τις ακούμε από παιδιά και δεν διανοούμαστε ποτέ ότι μπορεί να τις έχουμε καταλάβει λάθος.
Μία από αυτές είναι και η περίφημη «σχεδία» του Οδυσσέα.
Για αιώνες, η εικόνα του πολυμήχανου βασιλιά της Ιθάκης να δένει πρόχειρα κορμούς δέντρων και να ανοίγεται στο πέλαγος πάνω σε μια αυτοσχέδια κατασκευή θεωρούνταν σχεδόν αυτονόητη. Ζωγραφίστηκε σε βιβλία, αποτυπώθηκε σε πίνακες, πέρασε στις σχολικές αίθουσες και έγινε μέρος της συλλογικής μας μνήμης.
Κι όμως, σήμερα η επιστήμη έρχεται να αμφισβητήσει αυτή τη βεβαιότητα.
Η Ναυτική Αρχαιολογία, αξιοποιώντας τα αρχαιολογικά ευρήματα, τη γνώση της μυκηναϊκής ναυπηγικής και μια νέα, προσεκτική ανάγνωση των ίδιων των ομηρικών στίχων, προτείνει μια εντελώς διαφορετική ερμηνεία. Ο Όμηρος, λένε οι ερευνητές, δεν περιγράφει μια πρόχειρη σχεδία. Περιγράφει βήμα προς βήμα την κατασκευή ενός πραγματικού ξύλινου ιστιοφόρου πλοίου.
Ένας ποιητής που γνώριζε από πλοία
Όσο περισσότερο διαβάζει κανείς τους στίχους της Οδύσσειας, τόσο περισσότερο μοιάζει να παρακολουθεί έναν έμπειρο καραβομαραγκό την ώρα που δουλεύει.
Ο Οδυσσέας δεν περιορίζεται στο να κόψει μερικούς κορμούς και να τους δέσει μεταξύ τους. Επιλέγει δέντρα, τα πελεκά, τα λειαίνει, τα φέρνει στις σωστές διαστάσεις, ανοίγει ειδικές υποδοχές στις σανίδες και τις συναρμολογεί με τεχνικές που ακόμη και σήμερα εντυπωσιάζουν τους ειδικούς.
Κάθε στίχος μοιάζει να αποκαλύπτει μια ναυπηγική λεπτομέρεια. Και όσο η έρευνα προχωρά, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να πιστέψει κανείς ότι όλα αυτά αφορούν μια απλή σχεδία.
Η ναυπηγική ιδιοφυΐα των Μυκηναίων
Η εικόνα που αναδύεται είναι εκείνη ενός λαού που είχε κατακτήσει τη θάλασσα πολύ πριν από την κλασική Ελλάδα.
Οι Μυκηναίοι δεν κατασκεύαζαν πρόχειρα σκάφη. Δημιουργούσαν πλοία ικανά να διασχίσουν ολόκληρη την ανατολική Μεσόγειο, μεταφέροντας μέταλλα, εμπορεύματα και πολύτιμα αγαθά σε αποστάσεις εκατοντάδων ναυτικών μιλίων.
Η τεχνική τους ήταν εντυπωσιακά προηγμένη. Οι σανίδες ενώνονταν με ξύλινους συνδέσμους και εντορμώσεις, χωρίς μεταλλικά καρφιά, δημιουργώντας ένα ιδιαίτερα ανθεκτικό σκαρί. Το κατάστρωμα, οι εσωτερικές ενισχύσεις, το πηδάλιο, το κατάρτι και το ιστίο δεν ήταν απλές λεπτομέρειες. Ήταν στοιχεία μιας ολοκληρωμένης ναυπηγικής τεχνολογίας που εξασφάλιζε ασφάλεια και αντοχή στις δύσκολες θάλασσες του Αιγαίου και της Μεσογείου.
Μια λέξη που ίσως μας οδήγησε σε λάθος συμπέρασμα
Η λέξη «σχεδία» φαίνεται πως είναι εκείνη που δημιούργησε τη μεγαλύτερη παρανόηση.
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι ο Όμηρος δεν τη χρησιμοποιεί για να περιγράψει μια πρόχειρη κατασκευή από κορμούς, αλλά για να δείξει ότι ο Οδυσσέας έφτιαξε μόνος του το σκάφος του, χωρίς να είναι επαγγελματίας ναυπηγός.
Με άλλα λόγια, ήταν ένα αυτοσχέδιο πλοίο. Όχι όμως ένα πρόχειρο πλεούμενο.
Και αυτή η μικρή διαφορά αλλάζει ολόκληρη την εικόνα που είχαμε για ένα από τα πιο γνωστά επεισόδια της Οδύσσειας.
Το Ξυλόκαστρο φέρνει την ιστορία στο σήμερα
Αυτή ακριβώς τη ναυτική κληρονομιά επιχειρεί να αναδείξει το νέο Κέντρο Μυκηναϊκής Ναυτικής Τέχνης, που εγκαινιάζεται στις 18 Αυγούστου στο Ξυλόκαστρο, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αριστοναυτών.
Δεν πρόκειται για έναν ακόμη εκθεσιακό χώρο.
Είναι ένα ζωντανό εργαστήριο γνώσης, όπου ο επισκέπτης μπορεί να δει από κοντά ανακατασκευές μυκηναϊκών εργαλείων, τμήματα πλοίων, τεχνικές ναυπήγησης και πειραματικές εφαρμογές που βασίζονται στην πολυετή έρευνα της Διεπιστημονικής Ομάδας Ναυτικής Αρχαιολογίας Ξυλοκάστρου.
Μέσα από διαδραστικές παρουσιάσεις και εκπαιδευτικές δράσεις, μικροί και μεγάλοι έχουν την ευκαιρία να ανακαλύψουν πώς κατασκευάζονταν τα πλοία πριν από περισσότερα από τρεις χιλιάδες χρόνια και να αντιληφθούν γιατί οι Μυκηναίοι θεωρούνται από τους σπουδαιότερους θαλασσοπόρους της προϊστορικής Ευρώπης.
Το νέο Κέντρο φιλοδοξεί να εξελιχθεί σε σημείο αναφοράς για τη ναυτική αρχαιολογία, συνδέοντας την επιστημονική έρευνα με την εκπαίδευση, τον πολιτισμό και τον τουρισμό, ενώ παράλληλα αναδεικνύει το Ξυλόκαστρο ως έναν τόπο όπου η ιστορία δεν φυλάσσεται απλώς σε προθήκες, αλλά ζωντανεύει μπροστά στα μάτια του επισκέπτη.
Όταν η επιστήμη συναντά τον Όμηρο
Οι μεγάλοι μύθοι δεν παύουν ποτέ να μας εκπλήσσουν.
Κάθε νέα ανακάλυψη μάς υπενθυμίζει ότι πίσω από την ποίηση του Ομήρου κρύβεται ένας κόσμος πραγματικών ανθρώπων, πραγματικών ταξιδιών και τεχνολογικών επιτευγμάτων που εξακολουθούν να αποκαλύπτονται, αιώνες μετά.
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη περιπέτεια του Οδυσσέα να μην ήταν μόνο το ταξίδι της επιστροφής στην Ιθάκη. Ίσως να είναι και το ταξίδι που συνεχίζουμε εμείς σήμερα, προσπαθώντας να κατανοήσουμε καλύτερα το έργο που άφησε πίσω του ο μεγαλύτερος ποιητής της αρχαιότητας.
