Εκκλησίες και μοναστήρια ανοίγουν τις πόρτες τους, εικόνες βγαίνουν σε λιτανείες, χιλιάδες άνθρωποι προσκυνούν, ανάβουν ένα κερί, κάνουν ένα τάμα ή ταξιδεύουν πολλά χιλιόμετρα για να βρεθούν μπροστά σε μια συγκεκριμένη εικόνα.
Άλλος πηγαίνει στη Μεγαλόχαρη.
Άλλος στην Πορταΐτισσα.
Άλλος στη Φανερωμένη.
Άλλος στην Οδηγήτρια ή στην Ελεούσα.
Και παρότι οι εικόνες έχουν διαφορετικά ονόματα, διαφορετική ιστορία και διαφορετικό τόπο, η μορφή που προσκυνούν είναι ΜΙΑ! Η Θεοτόκος Μαρία!
Γιατί όμως η Παναγία έχει τόσα ονόματα και τόσες μορφές Και τι ακριβώς γιορτάζουμε στις 15 Αυγούστου;
Τι γιορτάζουμε στις 15 Αυγούστου
Η 15η Αυγούστου είναι η ημέρα της Κοιμήσεως της Υπεραγίας Θεοτόκου.
Πρόκειται για τη μεγαλύτερη από τις θεομητορικές εορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Οι πρώτες μαρτυρίες για τον εορτασμό ανάγονται στον 5ο αιώνα, στην εποχή μετά την Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο της Εφέσου, ενώ η εορτή φαίνεται ότι αρχικά τιμούνταν στα Ιεροσόλυμα στις 13 Αυγούστου και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στις 15 Αυγούστου.
Σταδιακά, η γιορτή συνδέθηκε με την Κοίμηση της Θεοτόκου και ιδιαίτερα με το προσκύνημα της Γεθσημανής, όπου η παράδοση τοποθετεί τον τάφο της Παναγίας.
Έτσι η 15η Αυγούστου έγινε η μεγάλη ημέρα της Παναγίας.
Γιατί η Εκκλησία λέει «Κοίμηση» και όχι θάνατος;
Η λέξη δεν είναι τυχαία.
Η Εκκλησία δεν αντιμετωπίζει την Κοίμηση της Θεοτόκου ως ένα οριστικό τέλος.
Η Παναγία ολοκληρώνει την επίγεια ζωή Της, αλλά η παράδοση μιλά για τη Μετάστασή Της στην αιώνια ζωή.
Γι’ αυτό και η εικόνα της Κοιμήσεως έχει ένα ιδιαίτερο μήνυμα.
Στο κέντρο βρίσκεται η Παναγία πάνω στην κλίνη.
Γύρω της οι Απόστολοι.
Και πίσω από την κλίνη στέκεται ο Χριστός κρατώντας στην αγκαλιά Του μια μικρή, φωτεινή μορφή.
Είναι η ψυχή της Παναγίας.
Η εικόνα παρουσιάζει έτσι δύο γεγονότα ταυτόχρονα, την Κοίμηση της Θεοτόκου και την υποδοχή Της από τον Υιό Της.
Τι γνωρίζουμε πραγματικά για την Κοίμηση;
Τα Ευαγγέλια δεν περιγράφουν τον θάνατο της Παναγίας.
Η Καινή Διαθήκη δεν μας παραδίδει λεπτομέρειες για τα τελευταία χρόνια της ζωής Της μετά την Ανάληψη του Χριστού. Οι πληροφορίες που περιλαμβάνονται στην παράδοση της Κοιμήσεως προέρχονται από μεταγενέστερα εκκλησιαστικά κείμενα, συναξάρια, ύμνους και απόκρυφες διηγήσεις.
Μία από τις παλαιότερες και γνωστότερες παραδόσεις συνδέεται με κείμενο που αποδίδεται στον Ευαγγελιστή Ιωάννη.
Σύμφωνα με αυτή την παράδοση, η Παναγία προσευχόταν συχνά στον τόπο του μνήματος του Χριστού.
Εκεί εμφανίστηκε ο Αρχάγγελος Γαβριήλ και Της ανακοίνωσε ότι πλησίαζε η ώρα της Κοιμήσεώς Της.
Της παρέδωσε, σύμφωνα με την αφήγηση, έναν κλάδο φοίνικα.
Και τότε άρχισαν τα γεγονότα που οδήγησαν στην Κοίμηση.
Δεν πρόκειται για αφήγηση των Ευαγγελίων.
Είναι εκκλησιαστική παράδοση που πέρασε στους αιώνες μέσα από τη γραμματεία και την υμνογραφία της Εκκλησίας.
Ο θρύλος με τους Αποστόλους
Ένα ακόμη από τα πιο γνωστά στοιχεία της παράδοσης είναι η θαυματουργική συγκέντρωση των Αποστόλων.
Οι Απόστολοι βρίσκονταν διασκορπισμένοι στα διάφορα μέρη όπου κήρυτταν.
Όταν όμως πλησίασε η ώρα της Κοιμήσεως, σύμφωνα με την παράδοση, μεταφέρθηκαν θαυματουργικά στην Ιερουσαλήμ για να βρεθούν κοντά στην Παναγία.
Αυτό ακριβώς βλέπουμε και στην εικόνα της Κοιμήσεως.
Οι Απόστολοι συγκεντρωμένοι γύρω από την κλίνη.
Ο Χριστός στο κέντρο.
Και η ψυχή της Θεοτόκου στην αγκαλιά Του.
Από εδώ αρχίζει και η μεγάλη ιστορία των εικόνων
Η Παναγία δεν απεικονίζεται με έναν μόνο τρόπο.
Η Ορθόδοξη εικονογραφία δημιούργησε μέσα στους αιώνες διαφορετικούς τύπους της Θεοτόκου.
Άλλοτε κρατά τον Χριστό στην αγκαλιά.
Άλλοτε Τον κοιτά με τρυφερότητα.
Άλλοτε δείχνει προς Εκείνον.
Άλλοτε βρίσκεται χωρίς το Βρέφος, σε στάση προσευχής.
Και κάθε μορφή έχει το δικό της θεολογικό νόημα.
Παράλληλα, ο λαός έδωσε στην Παναγία εκατοντάδες προσωνύμια, είτε από τις ιδιότητές Της είτε από τον τόπο όπου τιμάται μια συγκεκριμένη εικόνα είτε από την παράδοση που συνδέθηκε μαζί της.
Η Οδηγήτρια: «Αυτή που δείχνει τον δρόμο»
Είναι ένας από τους σημαντικότερους και αρχαιότερους τύπους της Παναγίας.
Η Θεοτόκος κρατά τον Χριστό και με το χέρι Της δείχνει προς Εκείνον.
Δεν δείχνει τον εαυτό Της.
Δείχνει τον Χριστό.
Αυτό είναι και το βασικό θεολογικό μήνυμα του τύπου της Οδηγήτριας: η Παναγία οδηγεί τον άνθρωπο προς τον Χριστό.
Η μορφή είναι συνήθως πιο αυστηρή και επίσημη.
Δεν υπάρχει έντονη συναισθηματική έκφραση.
Η Θεοτόκος εμφανίζεται ως Βασίλισσα και Μητέρα, κρατώντας τον Χριστό ως το κέντρο της εικόνας.
Η Ελεούσα: Η Παναγία της τρυφερότητας
Εδώ η εικόνα αλλάζει εντελώς.
Η Παναγία γέρνει το πρόσωπό Της προς τον Χριστό και τα δύο πρόσωπα πλησιάζουν.
Ο Χριστός ακουμπά πάνω στη Μητέρα Του.
Η εικόνα δημιουργεί μια αίσθηση τρυφερότητας και μητρικής αγάπης.
Γι’ αυτό ο τύπος της Ελεούσας συνδέθηκε με το έλεος, την αγάπη και τη στοργή.
Η Γλυκοφιλούσα: Η πιο τρυφερή Παναγία
Η Γλυκοφιλούσα αποτελεί συγγενικό εικονογραφικό τύπο της Ελεούσας.
Εδώ η τρυφερότητα γίνεται ακόμη πιο έντονη.
Η Παναγία και το Θείο Βρέφος ακουμπούν τα πρόσωπά τους.
Δεν βλέπουμε μια αυστηρή, απομακρυσμένη μορφή.
Βλέπουμε Μάνα και Παιδί.
Ο Φώτης Κόντογλου, περιγράφοντας τους βασικούς τύπους της Θεοτόκου, ξεχωρίζει ακριβώς αυτή τη διαφορά. Η Οδηγήτρια αποδίδεται αυστηρότερη και πιο ιερατική, ενώ η Γλυκοφιλούσα έχει γερμένο το κεφάλι προς το παιδί και πιο συναισθηματική έκφραση.
Η Βρεφοκρατούσα
Το όνομα τα λέει σχεδόν όλα.
Η Παναγία κρατά το Βρέφος.
Ο τύπος αυτός εμφανίζεται σε πολλές παραλλαγές και συνδέεται με την κεντρική αλήθεια της χριστιανικής πίστης: ο Χριστός είναι ο Υιός του Θεού που έγινε άνθρωπος.
Η Παναγία δεν απεικονίζεται απλώς ως μητέρα.
Απεικονίζεται ως Θεοτόκος, ως εκείνη που γέννησε τον Χριστό.
Η Πλατυτέρα των Ουρανών
Αυτή είναι μία από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές που συναντάμε στους ορθόδοξους ναούς.
Συνήθως βρίσκεται στην κόγχη του Ιερού Βήματος.
Η Παναγία απεικονίζεται με τον Χριστό και τα χέρια ανοιχτά σε στάση δέησης ή ευλογίας.
Το προσωνύμιο «Πλατυτέρα των Ουρανών» έχει βαθύ θεολογικό συμβολισμό.
Η Παναγία ονομάζεται έτσι επειδή «χώρεσε» μέσα Της τον αχώρητο Θεό.
Δεν πρόκειται απλώς για ποιητική υπερβολή. Το προσωνύμιο εκφράζει τη θεολογική θέση της Θεοτόκου στο μυστήριο της Ενανθρώπησης.
Η Παναγία του Πάθους
Εδώ ο Χριστός είναι παιδί, αλλά η εικόνα προαναγγέλλει το Πάθος.
Ο μικρός Χριστός στρέφεται προς τη Μητέρα Του, ενώ συχνά απεικονίζονται οι Αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ κρατώντας τα σύμβολα του Πάθους.
Η Παναγία κοιτά το παιδί Της.
Και πίσω από τη βρεφική ηλικία φαίνεται ήδη ο Σταυρός.
Είναι μία από τις πιο συγκινητικές μορφές της Θεοτόκου, γιατί συνδέει τη μητρική αγάπη με το προαναγγελλόμενο Πάθος του Χριστού.
Η Αγιοσορίτισσα: Μια διαφορετική Παναγία
Υπάρχουν όμως και τύποι που είναι πολύ λιγότερο γνωστοί στο ευρύ κοινό.
Η Αγιοσορίτισσα, για παράδειγμα, παρουσιάζει τη Θεοτόκο χωρίς τον Χριστό, στραμμένη προς μία κατεύθυνση, σε στάση δέησης.
Η Αποστολική Διακονία αναφέρει ότι η συγκεκριμένη εικόνα συνδέεται με πολύ παλαιό εικονογραφικό τύπο και ότι η παράδοση την αποδίδει στον Ευαγγελιστή Λουκά, ενώ η συγκεκριμένη παράδοση περιλαμβάνει και το στοιχείο της θαυματουργικής ολοκλήρωσης της μορφής της Θεοτόκου.
Εδώ όμως πρέπει να κάνουμε και πάλι τη διάκριση:
Η παράδοση λέει ένα πράγμα ενώ η ιστορική έρευνα ένα άλλο.
Η απόδοση εικόνων στον Ευαγγελιστή Λουκά ανήκει στην αρχαία εκκλησιαστική παράδοση και δεν μπορεί να παρουσιάζεται ως βεβαιωμένο ιστορικό γεγονός.
Η Πορταΐτισσα
Μια από τις πιο γνωστές εικόνες της Παναγίας στον ορθόδοξο κόσμο είναι η Παναγία Πορταΐτισσα της Ιεράς Μονής Ιβήρων στο Άγιο Όρος.
Το όνομά της συνδέεται με την παράδοση ότι η εικόνα βρέθηκε πάνω στη θάλασσα και οδηγήθηκε θαυματουργικά στην περιοχή της μονής.
Σύμφωνα με την παράδοση, όταν οι μοναχοί την έβαζαν μέσα στον ναό, εκείνη επέστρεφε στην πύλη της μονής.
Γι’ αυτό ονομάστηκε Πορταΐτισσα.
Ο θρύλος θέλει την Παναγία να επιλέγει η ίδια τον τόπο όπου θα παραμείνει.
Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πώς ένας θρησκευτικός θρύλος δημιούργησε ένα προσωνύμιο που έμεινε ζωντανό για αιώνες.
Η Φανερωμένη
«Φανερωμένη» ονομάστηκε σε διαφορετικούς τόπους μια εικόνα που, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, φανερώθηκε με θαυματουργικό τρόπο.
Το όνομα επομένως δεν περιγράφει απαραίτητα την εικονογραφική μορφή.
Περιγράφει την ιστορία της εικόνας.
Και εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της ελληνικής παράδοσης:
Μερικές Παναγίες πήραν το όνομά τους από αυτό που απεικονίζουν και άλλες από αυτό που, σύμφωνα με την παράδοση, συνέβη γύρω από την εικόνα τους.
Η Γοργοεπήκοος
Άλλη μία ιδιαίτερα γνωστή προσωνυμία.
Γοργοεπήκοος σημαίνει εκείνη που ακούει γρήγορα, που εισακούει γρήγορα την προσευχή.
Η ονομασία συνδέθηκε ιδιαίτερα με την εικόνα της Παναγίας στη Μονή Δοχειαρίου του Αγίου Όρους.
Εδώ το όνομα δεν προέρχεται από το εικαστικό σχήμα της εικόνας.
Προέρχεται από την πίστη των ανθρώπων στη γρήγορη ανταπόκριση της Θεοτόκου στις παρακλήσεις τους.
Η Μυρτιδιώτισσα
Η Μυρτιδιώτισσα συνδέεται με τα Κύθηρα και με την εικόνα της Παναγίας που, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, βρέθηκε κάτω από μια μυρτιά.
Εδώ βλέπουμε ξανά πώς ένας τόπος, ένα φυτό και μια ιστορία εύρεσης μιας εικόνας μπορούν να δημιουργήσουν ένα από τα πιο γνωστά προσωνύμια της Παναγίας.
Μεγαλόχαρη, Φανερωμένη, Οδηγήτρια, Πορταΐτισσα…
Μεγαλόχαρη, Οδηγήτρια, Ελεούσα, Γλυκοφιλούσα, Πορταΐτισσα, Φανερωμένη, Γοργοεπήκοος, Μυρτιδιώτισσα, Πλατυτέρα, Αγιοσορίτισσα και δεκάδες ακόμη.
Η παράδοση έχει δώσει στην Παναγία αναρίθμητα ονόματα, άλλοτε από τις ιδιότητές Της και άλλοτε από τον τόπο, την ιστορία ή την παράδοση μιας συγκεκριμένης εικόνας.
Και αυτό είναι ίσως το πιο όμορφο στοιχείο. Δεν υπάρχουν “πολλές Παναγίες”. Υπάρχουν πολλές εκφράσεις της ίδιας Παναγίας.
Από την εικόνα στον θρύλο
Γύρω από πολλές από αυτές τις εικόνες δημιουργήθηκαν ιστορίες.
Εικόνες που βρέθηκαν σε σπηλιές.
Εικόνες που εμφανίστηκαν στη θάλασσα.
Εικόνες που, σύμφωνα με την παράδοση, μετακινήθηκαν από τον άνθρωπο και επέστρεψαν στη θέση τους.
Εικόνες που συνδέθηκαν με θαύματα, θεραπείες και σωτηρίες.
Κάποιες από αυτές τις αφηγήσεις έχουν βαθιές ρίζες στην εκκλησιαστική παράδοση.
Άλλες είναι καθαρά τοπικοί θρύλοι.
Και άλλες συνδυάζουν ιστορικά γεγονότα με στοιχεία που προστέθηκαν μέσα στους αιώνες.
Γι’ αυτό και αξίζει να τις διαβάζουμε ως κομμάτι της θρησκευτικής και λαϊκής μνήμης, χωρίς να συγχέουμε τον θρύλο με την ιστορική απόδειξη.
Γιατί η Παναγία πήρε τόσες μορφές;
Ίσως τελικά η απάντηση να βρίσκεται ακριβώς εδώ.
Ο άνθρωπος δεν προσέγγισε ποτέ την Παναγία μόνο με έναν τρόπο.
Την είδε ως Μάνα.
Ως Προστάτιδα.
Ως Οδηγήτρια.
Ως Ελεούσα.
Ως Φανερωμένη.
Ως Μεγαλόχαρη.
Ως εκείνη που ακούει την προσευχή.
Και κάθε τόπος, κάθε γενιά, κάθε προσκύνημα πρόσθεσε τη δική του ιστορία.
Έτσι δημιουργήθηκε ένας τεράστιος χάρτης εικόνων και ονομάτων.
Πίσω όμως από όλα τα ονόματα υπάρχει το ίδιο πρόσωπο.
Η Μαρία.
Η Θεοτόκος.
Η Παναγία.
Και στις 15 Αυγούστου όλα αυτά συναντιούνται
Η Κοίμηση, η ιστορία, η εικόνα, η παράδοση, το προσκύνημα και η λαϊκή ευσέβεια συναντώνται σε μία ημέρα.
Στις 15 Αυγούστου η Εκκλησία τιμά την Κοίμηση της Θεοτόκου.
Οι πιστοί προσκυνούν τις εικόνες Της.
Οι ναοί γεμίζουν.
Οι λιτανείες βγαίνουν στους δρόμους.
Τα τάματα αφήνονται μπροστά στις εικόνες.
Και κάθε τόπος γιορτάζει τη δική του Παναγία.
Την ίδια Παναγία, με διαφορετικό όνομα.
Και ίσως γι’ αυτό ο Δεκαπενταύγουστος παραμένει τόσο δυνατός.
Γιατί πίσω από κάθε εικόνα υπάρχει μια ιστορία.
Πίσω από κάθε όνομα ένας συμβολισμός.
Και πίσω από κάθε θρύλο η ανάγκη του ανθρώπου να αισθανθεί ότι, μέσα στη χαρά, στον φόβο, στην απώλεια ή στην ελπίδα, δεν είναι μόνος.
Γι’ αυτό στις 15 Αυγούστου δεν γιορτάζει απλώς μια εικόνα.
Γιορτάζει η Παναγία όπως την κράτησε μέσα της η πίστη και η μνήμη των ανθρώπων.
