Η σύσταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προς τους πολίτες να μπορούν να καλύψουν τις βασικές τους ανάγκες για τουλάχιστον 72 ώρες σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης άνοιξε μια συζήτηση που ξεπερνά κατά πολύ το περιεχόμενο ενός σακιδίου με νερό, τρόφιμα, φάρμακα και είδη πρώτης ανάγκης.
Γιατί, όταν μια τέτοια ανακοίνωση φτάνει στα σπίτια μας, δεν ενεργοποιεί μόνο τη λογική. Ενεργοποιεί και συναισθήματα, όπως φόβο, ανασφάλεια, καχυποψία, αγωνία για το αύριο, αλλά και την ανάγκη να νιώσουμε ότι μπορούμε να προστατεύσουμε τον εαυτό μας και τους ανθρώπους μας.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο τι πρέπει να έχουμε στο σπίτι. Είναι και πώς θα διαχειριστούμε ψυχολογικά μια περίοδο αβεβαιότητας, αλλά κυρίως πώς θα αντιδράσουμε εάν κάποια στιγμή βρεθούμε πραγματικά αντιμέτωποι με μια κρίση.
Τι σημαίνει ψυχολογικά μια τέτοια ανακοίνωση;
Η αναφορά σε ένα ενδεχόμενο διακοπής ηλεκτροδότησης, προβλήματος στην υδροδότηση, φυσικής καταστροφής ή διακοπής βασικών υπηρεσιών μπορεί να δημιουργήσει στον άνθρωπο την αίσθηση ότι κάτι μέχρι σήμερα αυτονόητο δεν είναι πλέον δεδομένο.
Το σπίτι, το ηλεκτρικό ρεύμα, το νερό, το τηλέφωνο, η δυνατότητα να αγοράσουμε τρόφιμα όποτε τα χρειαστούμε, αποτελούν μέρος της καθημερινής μας αίσθησης ασφάλειας. Όταν πληροφορούμαστε ότι πρέπει να είμαστε έτοιμοι ακόμη και για την προσωρινή απώλεια αυτών των υπηρεσιών, καλούμαστε να φανταστούμε μια κατάσταση έξω από τη συνηθισμένη μας ζωή.
Αυτό μπορεί να προκαλέσει άγχος ακόμη και σε ανθρώπους που δεν έχουν βιώσει ποτέ μια σοβαρή κρίση.
Ωστόσο, χρειάζεται να ξεκαθαριστεί ότι η ανακοίνωση μιας οδηγίας ετοιμότητας δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη ότι επίκειται συγκεκριμένο καταστροφικό γεγονός. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή περιγράφει την ανάγκη προετοιμασίας απέναντι σε διαφορετικούς κινδύνους, από ακραία καιρικά φαινόμενα και φυσικές καταστροφές μέχρι κυβερνοεπιθέσεις και διαταραχές κρίσιμων υποδομών.
Η προετοιμασία είναι ένας τρόπος περιορισμού των συνεπειών μιας πιθανής κρίσης, όχι πρόβλεψη ότι αυτή θα συμβεί.
Πώς αντιδρούν οι άνθρωποι; Οι διαφορετικές ψυχολογικές συμπεριφορές
Δεν αντιδρούν όλοι με τον ίδιο τρόπο απέναντι στην αβεβαιότητα. Οι παρακάτω κατηγορίες περιγράφουν συνηθισμένα μοτίβα συμπεριφοράς και όχι ψυχιατρικές διαγνώσεις. Ένας άνθρωπος μπορεί να εμφανίζει περισσότερες από μία αντιδράσεις, ανάλογα με τις συνθήκες και την ένταση του στρες.
1. Οι ψύχραιμοι και οργανωτικοί
Είναι εκείνοι που ενημερώνονται, εξετάζουν τι πραγματικά προτείνουν οι αρμόδιες αρχές και κάνουν έναν πρακτικό σχεδιασμό. Δεν θεωρούν ότι έρχεται αναγκαστικά κάποια καταστροφή, αλλά αντιλαμβάνονται ότι η προετοιμασία μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη. Συνήθως οργανώνουν σταδιακά τις προμήθειές τους, ελέγχουν τα φάρμακα που χρειάζονται, φροντίζουν να έχουν φακό, μπαταρίες και ένα οικογενειακό σχέδιο επικοινωνίας. Η συμπεριφορά τους χαρακτηρίζεται από δράση χωρίς υπερβολή.
2. Οι ανήσυχοι και φοβισμένοι
Μπορεί να διαβάζουν επανειλημμένα ειδήσεις, να αναζητούν συνεχώς πληροφορίες και να σκέφτονται όλα τα πιθανά αρνητικά σενάρια. Μερικές φορές μια ανακοίνωση αρκεί για να δημιουργήσει έντονη ανησυχία, ακόμη και όταν δεν υπάρχει άμεση απειλή. Η αβεβαιότητα γίνεται δυσκολότερη από το ίδιο το ενδεχόμενο ενός προβλήματος. Σε αυτή την περίπτωση, η συνεχής έκθεση σε ειδήσεις και δραματικές αναρτήσεις μπορεί να ενισχύσει την αγωνία αντί να προσφέρει πραγματική ενημέρωση.
3. Εκείνοι που αρνούνται να ασχοληθούν
Υπάρχουν άνθρωποι που αντιμετωπίζουν τέτοιες ανακοινώσεις με αδιαφορία, ειρωνεία ή απόρριψη. Μπορεί να λένε «δεν πρόκειται να συμβεί τίποτα», «υπερβολές είναι όλα αυτά» ή «αν γίνει κάτι, θα δούμε τότε». Η στάση αυτή μπορεί να λειτουργεί ως τρόπος απομάκρυνσης από μια δυσάρεστη σκέψη. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο άνθρωπος δεν φοβάται. Μερικές φορές σημαίνει ότι δεν θέλει να έρθει αντιμέτωπος με τον φόβο του. Το πρόβλημα είναι ότι η πλήρης απουσία προετοιμασίας μπορεί να δυσκολέψει την αντιμετώπιση μιας πραγματικής έκτακτης ανάγκης.
4. Εκείνοι που προετοιμάζονται υπερβολικά
Σε αυτή την περίπτωση, η ανάγκη για ασφάλεια μπορεί να μετατραπεί σε συνεχή ενασχόληση με πιθανούς κινδύνους. Το άτομο αγοράζει περισσότερα από όσα χρειάζεται, συγκεντρώνει προμήθειες χωρίς συγκεκριμένο σχέδιο, ελέγχει διαρκώς τις ειδήσεις και δυσκολεύεται να σταματήσει να σκέφτεται το χειρότερο σενάριο. Η προετοιμασία, αντί να προσφέρει ηρεμία, γίνεται πηγή επιπλέον άγχους. Η διαφορά ανάμεσα στην οργανωμένη ετοιμότητα και στην υπερβολική αντίδραση βρίσκεται στο αποτέλεσμα: η πρώτη διευκολύνει την καθημερινότητα, ενώ η δεύτερη μπορεί να την καταλαμβάνει.
5. Οι άνθρωποι που πανικοβάλλονται εύκολα όταν χάνουν τον έλεγχο
Ορισμένοι άνθρωποι δυσκολεύονται ιδιαίτερα όταν δεν γνωρίζουν τι συμβαίνει, πόσο θα διαρκέσει ένα πρόβλημα ή αν μπορούν να προστατεύσουν την οικογένειά τους. Η αίσθηση ότι δεν υπάρχει άμεση λύση μπορεί να προκαλέσει έντονη ταραχή, δυσκολία συγκέντρωσης, ταχυκαρδία, τρέμουλο ή αδυναμία λήψης αποφάσεων. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάποιος είναι αδύναμος. Η αντίδραση στο έντονο στρες επηρεάζεται από προηγούμενες εμπειρίες, την προσωπική κατάσταση, την υποστήριξη που διαθέτει και το πόσο απειλητική αντιλαμβάνεται την κατάσταση.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν φοβόμαστε;
Ο φόβος είναι ένας φυσιολογικός μηχανισμός προστασίας. Όταν αντιλαμβανόμαστε έναν πιθανό κίνδυνο, ο οργανισμός ενεργοποιεί μηχανισμούς συναγερμού, προετοιμάζοντάς μας να αντιδράσουμε.
Μπορεί να αυξηθούν οι καρδιακοί παλμοί, να επιταχυνθεί η αναπνοή, να σφίξουν οι μύες και να περιοριστεί η προσοχή μας σε ό,τι θεωρούμε απειλητικό.
Σε μια πραγματική κρίση, αυτές οι αντιδράσεις μπορεί να είναι χρήσιμες για την άμεση προστασία μας. Όταν όμως ο φόβος παρατείνεται ή τροφοδοτείται συνεχώς από υποθετικά σενάρια, μπορεί να δυσκολέψει τη συγκέντρωση, την κρίση και τη λήψη αποφάσεων.
Η έντονη αγωνία μπορεί επίσης να επηρεάσει τον ύπνο, την όρεξη, τις σχέσεις και την καθημερινή λειτουργικότητα.
Η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία επισημαίνει ότι μετά από μια καταστροφή ή ένα τραυματικό γεγονός είναι συνηθισμένα η ευερεθιστότητα, η σύγχυση, οι διαταραχές ύπνου, η δυσκολία συγκέντρωσης και ορισμένα σωματικά συμπτώματα. Οι αντιδράσεις αυτές δεν σημαίνουν αυτομάτως ότι κάποιος θα αναπτύξει ψυχική διαταραχή.
Πώς προετοιμαζόμαστε ψυχολογικά πριν συμβεί κάτι;
Η ψυχική προετοιμασία δεν αρχίζει την ώρα που θα κοπεί το ρεύμα ή θα υπάρξει μια έκτακτη ανάγκη. Αρχίζει πολύ νωρίτερα, όταν έχουμε τη δυνατότητα να σκεφτούμε ήρεμα και να οργανώσουμε τις κινήσεις μας.
1. Ξεχωρίζουμε την πληροφορία από το σενάριο
Δεν αντιμετωπίζουμε κάθε ανάρτηση στα κοινωνικά δίκτυα ως επιβεβαιωμένη είδηση. Αναζητούμε ενημέρωση από επίσημες και αξιόπιστες πηγές και προσπαθούμε να καταλάβουμε τι ακριβώς ανακοινώθηκε. Άλλο μια σύσταση προετοιμασίας και άλλο μια προειδοποίηση για άμεσο κίνδυνο.
2. Περιορίζουμε την υπερβολική έκθεση στις ειδήσεις
Δεν χρειάζεται να παρακολουθούμε όλη την ημέρα έκτακτες ειδήσεις, βίντεο και αναρτήσεις για πιθανούς κινδύνους. Μπορούμε να ενημερωνόμαστε σε συγκεκριμένες χρονικές στιγμές, να ελέγχουμε αν υπάρχει επίσημη ανακοίνωση και στη συνέχεια να επιστρέφουμε στις καθημερινές μας δραστηριότητες. Η συνεχής παρακολούθηση δεν μας κάνει απαραίτητα πιο προετοιμασμένους. Μπορεί απλώς να μας κρατά σε διαρκή εγρήγορση.
3. Δημιουργούμε ένα απλό σχέδιο για το σπίτι
Η αβεβαιότητα μειώνεται όταν γνωρίζουμε τι θα κάνουμε σε βασικές καταστάσεις.
Συζητάμε με την οικογένεια:
- Πού βρίσκονται ο φακός, οι μπαταρίες και το φαρμακείο.
- Ποιος έχει τα απαραίτητα φάρμακα και πού φυλάσσονται.
- Πώς θα επικοινωνήσουμε αν δεν λειτουργούν τα κινητά.
- Πού θα συναντηθούμε εάν χρειαστεί να απομακρυνθούμε από το σπίτι.
- Ποιος θα βοηθήσει έναν ηλικιωμένο ή έναν άνθρωπο που χρειάζεται υποστήριξη.
- Πώς θα φροντίσουμε τα παιδιά και τα κατοικίδια.
Ένα απλό σχέδιο είναι συχνά πιο χρήσιμο από μια μεγάλη λίστα πιθανών καταστροφών.
4. Προετοιμαζόμαστε σταδιακά, όχι παρορμητικά
Δεν χρειάζεται να αδειάσουμε τα ράφια των καταστημάτων ή να ξοδέψουμε μεγάλα ποσά μέσα σε μία ημέρα. Μπορούμε να συγκεντρώσουμε σταδιακά νερό, τρόφιμα μακράς διάρκειας, είδη υγιεινής, φακό, μπαταρίες, power bank και τα απαραίτητα φάρμακα. Η προετοιμασία πρέπει να ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες κάθε νοικοκυριού και στις οικονομικές του δυνατότητες.
5. Διατηρούμε τις καθημερινές μας συνήθειες
Ο ύπνος, η σωστή διατροφή, η κίνηση και η επαφή με ανθρώπους που εμπιστευόμαστε λειτουργούν υποστηρικτικά στην αντιμετώπιση του στρες. Δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε τη ζωή μας σε μια διαρκή αναμονή για κάτι κακό που μπορεί να συμβεί.
Αν έρθει η ώρα μιας πραγματικής κρίσης: Πώς αποφεύγουμε τον πανικό;
Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο κομμάτι της ψυχολογικής προετοιμασίας.
Σε μια έκτακτη ανάγκη, ο άνθρωπος μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με θόρυβο, αντιφατικές πληροφορίες, αναστάτωση, διακοπή υπηρεσιών ή ανάγκη άμεσης μετακίνησης. Εκείνη τη στιγμή δεν χρειάζεται να γνωρίζει όλες τις απαντήσεις. Χρειάζεται να μπορεί να κάνει το επόμενο σωστό βήμα.
Πρώτα σταματάμε για λίγα δευτερόλεπτα και αξιολογούμε την κατάσταση.
Εάν δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος που απαιτεί άμεση απομάκρυνση, αποφεύγουμε τις βιαστικές κινήσεις. Ελέγχουμε τι συμβαίνει, ακούμε τις οδηγίες των αρμόδιων αρχών και δεν παρασυρόμαστε από φήμες.
Δεύτερον, εστιάζουμε σε ένα πράγμα κάθε φορά.
Δεν προσπαθούμε να λύσουμε ταυτόχρονα όλα τα προβλήματα. Ελέγχουμε πρώτα την ασφάλεια των ανθρώπων που βρίσκονται μαζί μας, έπειτα τις βασικές ανάγκες και στη συνέχεια τα επόμενα βήματα.
Τρίτον, ρυθμίζουμε την αναπνοή μας.
Όταν η ένταση ανεβαίνει, μπορούμε να δοκιμάσουμε αργές, ήρεμες αναπνοές, με την εκπνοή λίγο πιο παρατεταμένη από την εισπνοή, χωρίς να πιέζουμε τον εαυτό μας.
Τέταρτον, δεν παίρνουμε αποφάσεις βασισμένοι σε ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες.
Μια φήμη για διακοπή νερού, μια ανακριβής ανάρτηση για εκκένωση ή ένα βίντεο χωρίς ημερομηνία μπορεί να προκαλέσει περιττή αναστάτωση. Ενημερωνόμαστε από την Πολιτική Προστασία, την Πυροσβεστική, την Αστυνομία και τις αρμόδιες τοπικές αρχές, ανάλογα με το περιστατικό.
Πέμπτον, δεν μένουμε απομονωμένοι.
Η επικοινωνία με έναν συγγενή, έναν γείτονα ή έναν άνθρωπο εμπιστοσύνης μπορεί να προσφέρει σημαντική πρακτική και συναισθηματική υποστήριξη. Δεν χρειάζεται όλοι να αντιδρούν με τον ίδιο τρόπο. Χρειάζεται να συνεργάζονται.
Ποιοι χρειάζονται μεγαλύτερη ψυχολογική και πρακτική υποστήριξη;
Μια κρίση δεν επηρεάζει όλους με τον ίδιο τρόπο. Ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να χρειάζονται περισσότερη βοήθεια, όχι επειδή είναι λιγότερο ικανοί, αλλά επειδή αντιμετωπίζουν πρόσθετες δυσκολίες.
Ιδιαίτερη μέριμνα χρειάζονται:
- Οι ηλικιωμένοι, ειδικά όσοι ζουν μόνοι ή έχουν περιορισμένη κινητικότητα.
- Τα άτομα με αναπηρία ή χρόνιες ανάγκες φροντίδας.
- Όσοι χρειάζονται καθημερινή φαρμακευτική αγωγή ή ιατρική υποστήριξη.
- Τα παιδιά, τα οποία μπορεί να φοβηθούν από την ένταση και την αναστάτωση των ενηλίκων.
- Άνθρωποι που έχουν βιώσει στο παρελθόν τραυματικά γεγονότα ή αντιμετωπίζουν ήδη έντονο άγχος.
- Όσοι δεν διαθέτουν οικογενειακό ή κοινωνικό δίκτυο υποστήριξης.
Η προετοιμασία πρέπει να περιλαμβάνει και αυτούς τους ανθρώπους. Μια οικογένεια μπορεί να έχει συγκεντρώσει όλα τα απαραίτητα εφόδια, αλλά να μην έχει σκεφτεί ποιος θα βοηθήσει τον ηλικιωμένο γείτονα ή πώς θα εξασφαλιστεί η συνέχεια μιας αναγκαίας θεραπείας.
Η ψυχραιμία δεν σημαίνει απουσία φόβου – Σημαίνει ότι ξέρουμε τι να κάνουμε
Η μεγαλύτερη παγίδα σε μια περίοδο αβεβαιότητας είναι να περάσουμε από την αδιαφορία στον πανικό, χωρίς να μεσολαβήσει η ενημέρωση και η οργανωμένη προετοιμασία.
Δεν χρειάζεται να ζούμε περιμένοντας μια κρίση. Χρειάζεται να γνωρίζουμε πώς θα προστατεύσουμε τον εαυτό μας και τους ανθρώπους μας εάν προκύψει μια έκτακτη ανάγκη.
Οι προμήθειες των 72 ωρών είναι ένα μέρος αυτής της προετοιμασίας. Εξίσου σημαντικά είναι ένα σχέδιο επικοινωνίας, η γνώση των οδηγιών των αρχών, η φροντίδα των ευάλωτων ανθρώπων και η δυνατότητα να διατηρούμε όσο γίνεται καθαρή σκέψη κάτω από πίεση.
Γιατί η πραγματική ετοιμότητα δεν μετριέται μόνο με το πόσα πράγματα έχουμε αποθηκεύσει στο σπίτι. Μετριέται και με το αν μπορούμε να παραμείνουμε ψύχραιμοι, να συνεργαστούμε και να πάρουμε σωστές αποφάσεις όταν τα πράγματα δυσκολέψουν.
