Σε λίγες ημέρες θα αποχαιρετήσουμε τον παλιό…χρόνο και θα υποδεχτούμε τον καινούργιο με ευχές για ένα ξεκίνημα γεμάτο υγεία, ευημερία, δημιουργία, ευτυχία και πολλές αγκαλιές …από εκείνες που σου κόβουν την ανάσα!
Τα πρωτοχρονιάτικα ήθη και έθιμα, οι προλήψεις, το ποδαρικό και τα γούρια κυριαρχούν την πρώτη μέρα του νέου έτους, σε όλες τις περιοχές της Ελλάδας. Ιδιαίτερα, οι προλήψεις και οι δοξασίες που οι ρίζες τους να φθάνουν στην αρχαιότητα και το μεσαίωνα, απασχολούν όχι μόνο τους προληπτικούς αλλά και αυτούς που δεν τις πιστεύουν ή κάνουν πως δεν τις πιστεύουν…
Με οδηγό ένα σχετικό κείμενο το 1963, ας δούμε κάποιες από αυτές που εμπίπτουν πλέον στον τομέα της ελληνικής λαογραφίας.
Ποδαρικό
Μεγάλη σημασία έχει για κάποιους το λεγόμενο ¨ποδαρικό¨, δηλαδή το ποιος θα μπει πρώτος στο σπίτι την ημέρα της Πρωτοχρονιάς. Όσοι θεωρούνται ¨γρουσούζηδες¨ φυσικά και αποκλείονται αυτόματα, ενώ προτιμάται είτε ένα μικρό παιδί, είτε ένας νέος ή νέα που πριν περάσει την είσοδο πατά πρώτα στη στάχτη, ώστε έτσι να γίνει στάχτη, να χαθεί δηλαδή το κακό που τυχόν έφερνε μαζί του. Σε πολλά μέρη δε, επικρατούσε η συνήθεια το πρωί της Πρωτοχρονιάς να μη δέχονται κανένα συγγενή ή φίλο, αν προηγουμένως δεν έκανε ο παπάς τον αγιασμό. Επίσης, ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στις πράξεις της πρώτης μέρας του χρόνου, αφού αυτές θα χαρακτηρίσουν όλη την περίοδο. Έτσι, αποφεύγονται ο δανεισμός χρημάτων και οι καυγάδες.
Ψωμί και φύλλο ελιάς
Τη νύχτα της παραμονής της Πρωτοχρονιάς τα κορίτσια έβαζαν ένα κομμάτι ψωμιού κάτω από το μαξιλάρι τους, με την πεποίθηση πως θα δουν στο όνειρό τους το μέλλοντα σύζυγο τους. Αλλού, νέοι και νέες έριχναν στη πρώτη φωτιά που άναβαν οι δικοί τους την ημέρα της Πρωτοχρονιάς φύλλο ελιάς, το οποίο πριν σάλιωναν, ενώ παράλληλα σκέπτονταν το όνομα του προσώπου που αγαπούσαν. Έτσι, αν το φύλλο ¨έσκαζε¨, έκανε δηλαδή θόρυβο, τότε θα ευοδώνονταν κι οι πόθοι τους.
Ουρανός
Σε άλλα μέρη, τα μεσάνυχτα της αλλαγής του χρόνου πατέρας και παππούς έβγαιναν στο δρόμο και κοίταζαν τον ουρανό. Αν ήταν ξαστεριά, έμπαιναν μέσα και έλεγαν στους δικούς τους πως ο ουρανός είναι καθαρός και γεμάτος αστέρια, κι άρα θα είχαν καλό ¨μαξούλι¨, δηλαδή καλή σοδιά. Ο καματερός (μεταξοσκώληκας) θα πήγαινε καλά και θα είχαν μπερεκέτι (αφθονία) από κουκούλια.
Ζώα
Σε τόπους με ανεπτυγμένη την κτηνοτροφία, την παραμονή του νέου έτους η νοικοκυρά κατέβαινε στο κατώγι, στο στάβλο, και περιποιούταν τα ζώα, δίνοντας τους πολύ τροφή λέγοντας “Άι Βασίλη να μας τα φυλάξεις, κι όπως θα ξημερώσουν χορτάτα, έτσι να μας δώσουν μπόλικο κρέας και γάλα όλη τη χρονιά.”
Θαλασσινό νερό – Βότσαλο
Στα νησιά και τα παραθαλάσσια μέρη, το ξημέρωμα της Πρωτοχρονιάς ρίχνουν ένα κανάτι γεμάτο νερό στη θάλασσα, το οποίο μετά γεμίζουν με θαλασσινό νερό και μ΄ αυτό ραντίζουν το σπίτι. Παράλληλα, παίρνουν μια μικρή πέτρα από την ακρογιαλιά και τη βάζουν μέσα στο ζυμάρι. Αυτό αποσυμβολικά σημαίνει πως ρίχνοντας στη θάλασσα το γλυκό νερό, κάτι που συνήθως είναι σε έλλειψη στα νησιά μας, ελπίζουν πως τη καινούργια χρονιά θα έχουν πολύ πόσιμο νερό. Από την άλλη το αλάτι του θαλασσινού νερού που ραντίζεται στο σπίτι θα διαλύσει και θα διώξει το κακό. Όπως δε υπάρχουν άπειρες πετρούλες στην ακρογιαλιά, έτσι και το χαλικάκι στο ζυμάρι θα φέρει την αφθονία στο στάρι και κατ΄ επέκταση στο ψωμί.
Αγριοκρεμμύδα
Από την άλλη υπάρχει και η αγριοκρεμμύδα, η οποία συνεχίζει να βγάζει φύλλα κι όταν ξεριζωθεί. Έτσι, με το κρέμασμα της στην εξώπορτα ελπίζεται πως όσα περισσότερα φύλλα βγάλει, τόσο καλύτερη θα είναι η χρονιά.
Ρύζι
Αλλού πάλι, οι νοικοκυρές συνηθίζουν να ρίχνουν ρύζι σ΄ όλο το σπίτι, επικαλούμενες τη βοήθεια του τοπικού αγίου, π.χ. ¨Αφέντη Άι Δημήτρη να μας φέρεις όλα τα αγαθά. Όσα είναι τα σπυριά του ρυζιού, τόσα να είναι τα καλά που θα μας φέρει ο νέος χρόνος¨. Στο δε Πήλιο, σπάζουν ένα ρόδι και σκορπούν στο σπίτι τα σπυριά του, με την ίδια με το ρύζι συμβολική σημασία.
Βρύσες
Στο Πήλιο πάλι, τα παλιά χρόνια, πολύ πρωί τα κορίτσια, πριν ετοιμαστούν για την εκκλησία, πήγαιναν αμίλητα στις βρύσες για να πάρουν νερό, κοιτάζοντας ποιους θα συναντήσουν και ανάλογα γυρίζοντας στο σπίτι σκέφτονταν αν θα παντρευτούν και με ποιον.
Οι κάτοικοι κάποιων χωριών της Βορείου Ελλάδας τη νύχτα της Πρωτοχρονιάς αφήνουν τη βρύση του χωριού ανοιχτή, για να τρέχει έτσι η τύχη σαν το νερό ολοχρονίς, ενώ σε διάφορα νησιά θεωρούν ως καλό οιωνό να φυσήξει βοριάς την πρώτη μέρα του χρόνου.
Τουφεκιές
Άλλη συνήθεια είναι μετά τη λειτουργία οι άντρες να βγαίνουν στις ρούγες και να ρίχνουν τουφεκιές. Πιθανώς η συνήθεια αυτή να ανάγεται στην εποχή της Τουρκοκρατίας, αφού τότε ποθούσαν να τα χρησιμοποιήσουν αλλιώτικα εναντίον του κατακτητή.
Χρυσό φλουρί – Πέταλο αλόγου
Τέλος, υπάρχουν και τα τυχερά αντικείμενα, όπως το χρυσό φλουρί της βασιλόπιτας, το χρώμα του οποίου θεωρείται πως ξορκίζει τη γρουσουζιά, ενώ ένα πέταλο αλόγου κρεμασμένο έξω από το σπίτι θα φέρει ευδαιμονία στο νοικοκύρη.
Ρόδι
Ένα πανάρχαιο έθιμο του λαού μας για την γιορτινή μέρα της έλευσης του νέου χρόνου είναι «το σπάσιμο του ροδιού», το οποίο αρχικά εντοπίστηκε στην Πελοπόννησοκαι μετά διαδόθηκε σε κάθε γωνιά της Ελλάδας. Το πρωί της Πρωτοχρονιάς, η οικογένεια πηγαίνει στην εκκλησία για να παρακολουθήσουν τη Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου και να υποδεχτούν το νέο χρόνο, καλό κι ευλογημένο. Στην επιστροφή, ο νοικοκύρης του σπιτιού έχει στην τσέπη του ένα λειτουργημένο ρόδι, που στην Μικρά Ασία το φυλούσαν στα εικονίσματα από τις 14 Σεπτέμβρη, δηλαδή τη μέρα του Σταυρού. Είναι αυτός που κάνει το ποδαρικό και σπάει το ρόδι. Πρέπει να χτυπήσει το κουδούνι στην κλειστή εξώπορτα και να του ανοίξουν. Δεν κάνει να ανοίξει ο ίδιος με το κλειδί του. Έτσι είναι ο πρώτος που μπαίνει στο σπίτι για να κάνει το ποδαρικό με το ρόδι στο χέρι. Μπαίνοντας μέσα, με το δεξί πόδι, σπάει το ρόδι πίσω από την εξώπορτα για να πεταχτούν οι ρώγες του παντού και ταυτόχρονα λέει: «με υγεία, ευτυχία και χαρά το νέο έτος κι όσες ρώγες έχει το ρόδι, τόσες λίρες να έχει η τσέπη μας όλη τη χρονιά.» Τα παιδιά μαζεμένα γύρω – γύρω κοιτάζουν οι ρώγες να είναι τραγανές και κατακόκκινες. Όσο γερές κι όμορφες είναι οι ρώγες, τόσο χαρούμενες κι ευλογημένες θα είναι οι μέρες που φέρνει μαζί του ο νέος χρόνος. Άλλη ευχή που συνηθίζεται να λέγεται κατά το σπάσιμο του ροδιού είναι: «Όσο βαρύ είναι το ρόδι, τόσο βαρύ να είναι το πορτοφόλι μας, όσο γεμάτο καρπούς είναι το ρόδι, να είναι γεμάτο το σπίτι μας με καλά και όσο κόκκινο είναι το ρόδι, τόσο κόκκινη να είναι και η καρδιά μας!»
Βασιλόπιτα
Η βασιλόπιτα αποτελεί εξέλιξη του αρχαίου ελληνικού εθίμου του εορταστικού άρτου, τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες πρόσφεραν στους θεούς σε μεγάλες αγροτικές γιορτές, όπως τα Θαλύσια και τα Θεσμοφόρια.
Στα Θαλύσια, γιορτή του θερισμού, αφιερωμένη (μάλλον) στη Δήμητρα έφτιαχναν από το νέο σιτάρι ένα νέο καρβέλι, τον «θαλύσιον άρτον» και στα Θαργήλια, γιορτή του Απόλλωνα, έψηναν επίσης τον «θάργηλο» άρτο ή την «ευετηρία». Στα Θεσμοφόρια πρόσφεραν στην Δήμητρα μεγάλους άρτους. Η βασιλόπιτα αποτελεί συνδυασμό του «εορταστικού άρτου» και του «μελιπήκτου» των αρχαίων προσφορών, τόσο προς τους θεούς όσο και προς τους νεκρούς ή τους κακούς δαίμονες, για την εξασφάλιση της ευετηρίας.
Όλα αυτά γίνονταν για να ευχαριστήσουν τους θεούς και να εξασφαλίσουν με μαγικο λατρευτικό τρόπο την υγεία, τη δύναμη και την ευετηρία.
Ένα φιλί τα μεσάνυχτα
Μόλις το ρολόι χτυπήσει μεσάνυχτα, καθένας αρχίζει να αναζητά τα πλέον αγαπημένα του πρόσωπα για να ανταλλάξουν ένα εορταστικό φιλί. Θεωρείται ότι η αποτυχία να φιλήσει κάποιος τους αγαπημένους του για να τους ευχηθεί για το νέο έτος σημαίνει ότι θα ακολουθήσει μια χρονιά απομάκρυνσης και διάλυσης της καλής σχέσης ανάμεσα στα άτομα.
Μια …υλική χρονιά
Προκειμένου το νέο έτος να φέρει μαζί του οικονομική ευμάρεια, ο νοικοκύρης του σπιτιού πρέπει να τακτοποιήσει όλες του τις εκκρεμότητες πριν την Παραμονή της Πρωτοχρονιάς. Ο νέος χρόνος δεν πρέπει να συναντήσει άδεια τα ντουλάπια (ή το κελάρι), οι λογαριασμοί πρέπει να είναι πληρωμένοι, ενώ επίσης πρέπει να φροντίσει να μην του χρωστούν χρήματα, ούτε και να δανείσει κατά την πρώτη μέρα του Γενάρη.
Ακόμα, σε ορισμένες περιοχές θεωρείται κακοτυχία μεγάλη αν κάτι-οτιδήποτε- βγει έξω από το σπίτι την παραμονή της Πρωτοχρονιάς. Ακόμα και τα σκουπίδια θα πρέπει να περιμένουν για μερικές ώρες!
Τέλος, η συνήθεια να φοράμε καινούργια ρούχα την Πρωτοχρονιά, έχει και αυτή τη δική της σημασία, καθώς πιστευόταν πως αυτός που υποδέχεται με καινούργια φορεσιά το νέο χρόνο θα έχει να λαμβάνει ρούχα όλη την υπόλοιπη χρονιά.\
Οι γεννήσεις
Τα παιδιά που γεννιούνται την ημέρα των Χριστουγέννων θεωρούνται καλότυχα, αλλά και εξαιρετικά πλάσματα που διαφέρουν από τους συνομήλικους τους. Καλή τύχη περιμένει και τα σπίτια όσων κρατούν τη φωτιά αναμμένη κατά τη διάρκεια όλης της ημέρας των Χριστουγέννων.
Οι καυγάδες
Επειδή όμως τα Χριστούγεννα εκτός από γιορτή της αγάπης, είναι και περίοδος καβγάδων, φροντίστε να αποφύγετε τις οικογενειακές διαμάχες, τοποθετώντας τα παπούτσια σας κάτω από το κρεβάτι σας με την αντίθετη φορά.
Δώρα
Το έθιμο των δώρων μεταφέρθηκε στον εορτασμό της Πρωτοχρονιάς, κατάγεται από τη ρωμαϊκή περίοδο (όπου οι ρωμαίοι αντάλλασσαν δώρα μεταξύ τους την ημέρα του χειμερινού ηλιοστασίου, ημέρα γέννησης του Θεού Ήλιο) και στοχεύει στην επιδίωξη αμοιβαίου μαγικού πλουτισμού.
Πηγή: ekkairo.org/ekklisiaonline.gr/helppost.gr/city.sigmalive.com
